تعیین توالی ژن ها و ژنوم
✍ توالی یابی DNA و تعیین ترتیب دقیق نوکلئوتیدهای یک قطعه DNA
مهم ترین تکنیک موجود در زیست شناسی مولکولی، تعیین توالی DNA می باشد که می توان به وسیله ی آن ترتیب دقیق نوکلئوتیدهای یک قطعه DNA را تعیین نمود. روش های تعیین توالیDNA از حدود ۵۰ سال پیش شناخته شد و از اواسط دهه ی ۱۹۷۰ تعیین توالی با روش های سریع و کارآمد امکان پذیر شده است.
روش های مختلفی برای تعیین توالی DNA ابداع شده اند، تکنیک هایی که امروزه برای این منظور مورد استفاده قرار می گیرند به دو دسته تقسیم می شوند :
- روش خاتمه زنجیر که توسط فرد سانگر و همکارانش در اواسط دهه ۷۰ ابداع شد .
- توالی یابی نسل جدید که شامل مجموعه ای از روش های مختلف می باشد و امکان تعیین میلیون ها توالی به طور همزمان را فراهم می کند.
تعیین توالی به روش خاتمه زنجیر
بر این اصل استوار است که می توان مولکول های DNA تک رشته با تنها یک نوکلئوتید اختلاف در طول را، با استفاده از الکتروفرز روی ژل پلی آکریلامید از یکدیگر جدا نمود. در صورت انجام الکتروفورز، امکان جدا سازی مجموعه ای از مولکول ها با طول های مختلف، حداکثر ۱۵۰۰۰ نوکلئوتید، وجود دارد و در آن مولکول های DNA تک رشته به ترتیب یکی پس از دیگری در انتهای لوله موئینه ظاهر می شوند.
این روش با استفاده از یک آنزیم DNA پلیمراز که کپی هایی از مولکول DNA ی مورد بررسی را تهیه می کند، انجام می شود. ابتدا یک الیگونوکلئوتید کوتاه که به عنوان پرایمر برای سنتز رشته DNA جدید و مکمل رشته ی الگو، عمل می کند، به DNA الگو متصل می شود.
واکنش سنتز رشته ی جدید که به چهار داکسی ریبونوکلئوتید تری فسفات (dTTP-dGTP-dCTP-dATP-(dNTPs به عنوان سوبسترا احتیاج دارد، به طور معمول تا پلیمریزه شدن چندین هزار نوکلئوتید ادامه خواهد یافت. این روند پلیمریزاسیون، در عملیات تعیین توالی به روش خاتمه زنجیر اتفاق نمی افتد زیرا علاوه بر چهار داکسی نوکلئوتید، مقدار کمی از هریک از چهار دی اکسی نوکلئوتید نیز به محیط واکنش اضافه می شوند. هریک از این دی اکسی نوکلئوتیدها با یک مارکر فلورسنت متفاوت نشاندار شده اند. آنزیم پلیمراز تفاوتی بین داکسی و دی اکسی نوکلئوتیدها قائل نمی شود، اما زمانی که یک داکسی نوکلئوتید به انتهای زنجیره ی در حال رشد اضافه شود، از آنجائیکه این نوکلئوتید فاقد گروه۳’_OH مورد نیاز برای اتصال به نکلئوتید بعدی می باشد، فرایند طویل سازی زنجیره ی در حال ساخت متوقف خواهد شد. سنتز زنجیره ی DNA همیشه در نزدیکی پرایمر خاتمه نمی یابد. در واقع ممکن است تا قبل از اضافه شدن دی داکسی نوکلئوتید به زنجیره، پلیمریزاسیون تا اضافه شدن چند صد نوکلئوتید ادامه یابد.
حال آنچه برای تعیین توالی DNA باید انجام دهیم شناسایی دی اکسی نوکلئوتید موجود در انتهای هر یک از زنجیره های خاتمه یاقته می باشد. برای این منظور از ژل آکریل آمید استفاده می شود. مخلوطه نمونه به ژل موئینه اضافه شده و برای جداسازی مولکول ها بر اساس طول آن ها، الکتروفورز انجام می شود. بعد از جداسازی، مولکول هل از یک آشکار ساز که قادر به شناسایی نشانگرهای فلورسنت متصل شده به دی اکسی نوکلئوتید ها عبور می کنند. به این ترتیب آشکار ساز مشخص می کند که هر یک از مولکول ها با کدام یک از نوکلئوتیدهای C,T,A و یا G خاتمه یافته اند. توالی بدست آمده برای بررسی توسط اپراتور چاپ می شود و یا جهت آنالیز های بعدی به قسمت ذخیره ی اطلاعات وارد می گردد.
ما نمی توانیم از هر پلیمرازی برای تعیین توالی DNA استفاده کنیم، زیرا برخی از آن ها قادر به فعالیت اگزونوکلئازی هستند که علاوه بر سنتز، آن ها را قادر به تخریب مولکول های DNA نیز می سازد. فعالیت اگزونوکلئازی ۳’ به ۵’ آنزیم پلیمراز با برداشت دی داکسی نوکلئوتید اضافه شده به انتهای ۳’ رشته ی در حال ساخت، مانع از خاتمه ی سنتز زنجیره شده و به این ترتیب برای تعیین توالی DNA به روش خاتمه زنجیر مشکل ساز می باشد.
بدین منظور امروزه از آنزیم Taq پلیمراز استفاده می شود. این آنزیم دارای قدرت پیشروندگی بالایی بوده و فاقد فعالیت اگزونوکلئازی می باشد که به این روش توالی یابی، سیکل حرارتی می گویند که در روشی مشابه با PCR اما با استفاده از تنها یک پرایمر انجام شده و مخلوط واکنش شامل چهار دی داکسی نوکلئوتید می باشد.
توالی یابی سیکل حرارتی معمولا با استفاده از محصولات PCR و یا DNA کلون شده در یک وکتور پلاسمیدی و یا فاژی انجام می شود. در صورت استفاده از محصولات PCR، می توان از یکی از پرایمر های به کار رفته در فرایند PCR اصلی استفاده نمود و در صورت استفاده از هر دو پرایمر در دو واکنش جداگانه، می توان توالی هردو رشته ی پیشرو و معکوس را بدست آورد.
به منظور تعیین توالی DNA کلون شده، می توان از یک پرایمر عمومی استفاده نمود. این پرایمر مکمل بخشی از DNA وکتور است که بلافاصله قبل از قطعه ی کلون شده قرار گرفته است. انتهای ۳’ پرایمر به سمت DNA کلون شده قرار می گیرد، بدین ترتیب توالی بدست آمده با یک قطعه ی کوتاهی از توالی مربوط به وکتور شروع شده سپس به سمت DNA کلون شده پیش می رود.

آموزش ببینید
نوشته شده توسط کارگروه تولید محتوا در تاریخ ۰۰/۰۵/۱۵ ساعت ۰۲:۵۴ | تعداد دیدگاهها: ۰ دیدگاه | دستهبندی: بلاگ | برچسبها: sequence, تعیین توالی, دوره_کارآموزی_مهندسی_ژنتیک_و_کلونینگ, راهنمای_آموزشی_تعیین_توالی_ژن_ها_و_ژنوم_ها, رفع_اشکالات_تعیین_توالی_ژن_ها_و_ژنوم_ها, فایل_pdf_تعیین_توالی_ژن_ها_و_ژنوم_ها